Muizenplaag mogelijk veroorzaakt door minder bemesting

De wetenschap tast nog in het duister als het gaat om een verklaring voor de wijd verspreide muizenplaag van dit jaar. De meest plausibele theorie is de verminderde bemesting, waardoor bodems en grasland nu minder rijk zijn aan stikstof en fosfaat dan in de laatste veertig jaar van de vorige eeuw.

Dit zegt Gerbert Roerink, onderzoeker bij Wageningen Environmental Research.

Terug van vijftig jaar weggeweest

‘Muizenplagen kwamen tot in de jaren vijftig van de vorige eeuw regelmatig voor, ook in gebieden als de Alblasserwaard’, vertelt hij. ‘Daarna zijn er vijftig jaar op grote schaal – met uitzondering van een uitbraak in de Alblasserwaard in 1974 – geen muizenplagen meer geweest. Tot het fenomeen zich in 2004 weer voordeed op een beperkte oppervlakte in het veenweidegebied in Friesland. Ook in 2014 en 2019 waren er muizenplagen en kregen meer Friese melkveehouders te maken met overlast. Dit jaar vernielden veldmuizen naar schatting 18.000 hectare grasland en werden onder andere gebieden in de Alblasserwaard getroffen.’

Minder muizen bij veel stikstof en fosfaat

Roerink kent verschillende theorieën die zouden verklaren waarom muizenplagen na vijftig jaar afwezigheid weer terugkeerden. ‘Geopperd wordt dat het te maken heeft met klimaatverandering, maar dat lijkt me niet aannemelijk. In de jaren vijftig was het gemiddeld minder warm dan nu’, constateert hij. Ook een hele serie andere verklaringen weerlegt de onderzoeker met feiten. 

De meest logische verklaring is volgen Roerink een relatie met bemesting. ‘De bemesting met kunstmest en drijfmest is na de jaren vijftig tot in de jaren tachtig sterk verhoogd en daarna weer verlaagd. Zware bemesting veroorzaakte hoge bodemoverschotten van stikstof en fosfaat en hoge gehaltes in gras. Mogelijk is dat op een of andere manier ongunstig voor de overlevings- of voortplantingskansen van muizen’, oppert de onderzoeker. ‘Nu weer veel scherper wordt bemest, zouden omstandigheden voor muizen weer gunstig kunnen zijn’, legt hij uit. Deze veronderstelling sluit ook aan op de visie van wetenschappers in de jaren vijftig. Zij voorspelden dat het risico op muizenplagen zou afnemen met de intensivering van de landbouw.

Jaarrond groen, jaarrond voedsel

Dat muizen vooral op grasland toeslaan heeft volgens Roerink vooral te maken met het feit dat grasland jaarrond begroeid is, waardoor er altijd voedsel aanwezig is. ‘Ook graanpercelen en bijvoorbeeld wortelen worden wel aangevreten. Maar op bouwland kunnen muizen zich minder massaal vermeerderen, omdat deze percelen een deel van het jaar onbegroeid zijn’, legt hij uit.

Meeste muizen sterven in de winter

Roerink verwacht volgend jaar niet opnieuw muizenoverlast. ‘Tot nu toe zijn er nooit twee jaren met muizenplagen achter elkaar voorgekomen’, vertelt hij. ‘Het overgrote deel van de muizen gaat in de winter dood. Er is minder voedsel beschikbaar en de populatie is verzwakt, omdat de dieren zich in de voorgaande periode massaal hebben voortgeplant. En waarschijnlijk breken er ook ziektes uit’, vertelt de onderzoeker. Hij is er echter redelijk zeker van dat er binnen nu en tien jaar opnieuw een muizenplaag zal uitbreken. ‘Er zullen altijd muizen overleven en zich schuilhouden in bermen en slootkanten. Onder voor de muis gunstige omstandigheden – een zachte winter, vroeg voorjaar en droge zomer – zullen de dieren zich weer massaal gaan vermeerderen’, verwacht hij.

Voorkomen onmogelijk

Dat wetenschappers nog in het duister tasten over de oorzaak van muizenplagen vindt Roerink vooral frustrerend voor veehouders die erdoor worden getroffen. ‘Veehouders kunnen eigenlijk niks doen om een muizenplaag te voorkomen. Hooguit kunnen ze de schade wat beperken door percelen onder water te zetten en kort te houden’, vertelt hij. ‘Ik ken boeren in Friesland die ervaring hebben met meerdere muizenplagen. Zij hadden al vroeg in de gaten dat er een nieuwe plaag op komst was en hebben door percelen blank te zetten kunnen voorkomen dat hun grasland volledig is afgestorven.’

Podcast over muizenplaag

Roerink komt aan het woord in een podcast van de NOS over de muizenplaag. Een verslaggever gaat in deze podcast ook op bezoek bij melkveehouder Mathijs Baan in de Albasserwaard, die zwaar is getroffen door de muizenplaag. Klik hier om deze podcast te beluisteren.