Stallen bouwen: waar moet je tegenwoordig allemaal rekening mee houden?

Een stal bouwen is tegenwoordig een stuk meer dan het neerzetten van een stevig dak en vier muren. Natuurlijk moet een gebouw praktisch zijn en jarenlang meegaan, maar ook dierenwelzijn, ventilatie, hygiëne, regelgeving en duurzaamheid spelen een belangrijke rol. Wie een nieuwe stal laat bouwen of een bestaande stal grondig verbouwt, heeft daarom vooraf behoorlijk wat keuzes te maken.

De ideale stal ziet er bovendien voor iedere veehouderij anders uit. Een melkveestal vraagt om een andere inrichting dan een varkensstal of pluimveestal. Toch zijn er een aantal belangrijke uitgangspunten die bij vrijwel iedere vorm van stallenbouw terugkomen.

Beginnen bij de dieren

Bij het ontwerpen van een stal zou het dier eigenlijk altijd het uitgangspunt moeten zijn. Een stal kan technisch nog zo modern zijn, maar wanneer dieren onvoldoende ruimte hebben of hun natuurlijke gedrag niet kunnen vertonen, is het ontwerp uiteindelijk niet optimaal.

De Nederlandse regels voor de huisvesting van productiedieren stellen onder meer eisen aan bewegingsvrijheid, hygiëne, verlichting en de kwaliteit van de lucht in een dierenverblijf. Ook moet een stal zo zijn ingericht dat dieren zich niet kunnen verwonden aan scherpe randen of ongeschikte materialen.

Dat betekent in de praktijk dat er al tijdens de ontwerpfase goed moet worden nagedacht over zaken als looproutes, ligplaatsen, afscheidingen en de beschikbare ruimte. Ook het dagelijkse werk van de veehouder speelt hierbij een rol. Een stal moet immers niet alleen prettig zijn voor de dieren, maar ook praktisch zijn om te voeren, schoon te maken en te controleren.

Voor sommige diersoorten is het daarnaast belangrijk dat de inrichting ruimte biedt voor natuurlijk gedrag. Wageningen University en Research wijst bijvoorbeeld op het belang van hokverrijking bij varkens en pluimvee. Door dieren mogelijkheden te geven om te onderzoeken, wroeten of ander natuurlijk gedrag te vertonen, kan ongewenst gedrag worden verminderd.

Een goed stalklimaat is onmisbaar

Een ander belangrijk onderdeel van stallenbouw is het klimaat in de stal. Temperatuur, luchtvochtigheid, stof en de concentratie van gassen kunnen allemaal invloed hebben op de gezondheid en het welzijn van dieren.

Ventilatie is daarom geen detail dat pas aan het einde van een bouwproject wordt bekeken. De manier waarop lucht door een stal stroomt, moet al in het ontwerp worden meegenomen. Bij rundveestallen wordt vaak gebruikgemaakt van natuurlijke ventilatie, terwijl in andere typen stallen kunstmatige ventilatie een grotere rol speelt.

Wanneer dieren afhankelijk zijn van een kunstmatig ventilatiesysteem, gelden er bovendien aanvullende eisen. In Nederland moet er in dergelijke situaties onder andere een alarmsysteem en noodsysteem aanwezig zijn. Dit is belangrijk omdat een storing in de ventilatie grote gevolgen kan hebben voor de dieren in de stal.

Een goed ventilatieplan houdt dus niet alleen rekening met de dagelijkse omstandigheden, maar ook met situaties waarin techniek uitvalt. Juist die combinatie van een goed ontwerp en betrouwbare systemen maakt een stal minder kwetsbaar.

Materialen kiezen die passen bij het gebruik

Een stal is een werkomgeving waar materialen vaak behoorlijk wat te verduren krijgen. Denk aan vocht, mest, reiniging, stoten en intensief gebruik. Daarom is het verstandig om niet alleen naar de aanschafprijs te kijken, maar ook naar onderhoud en levensduur.

Voor wanden, afscheidingen en beschermende afwerkingen worden verschillende materialen gebruikt. In bepaalde toepassingen kunnen kunststof profielen bijvoorbeeld een praktische oplossing zijn. Kunststof wordt in de agrarische sector onder meer toegepast vanwege eigenschappen zoals een goede reinigbaarheid en bestendigheid tegen vocht.

Ook bij de afwerking van kwetsbare delen van een constructie kan een passend profiel nuttig zijn. Hoekprofielen kunnen bijvoorbeeld worden toegepast om hoeken netjes af te werken of extra bescherming te bieden op plekken waar sprake is van stoten en slijtage.

Welk materiaal uiteindelijk de beste keuze is, hangt sterk af van de toepassing. Een wand in een intensief gebruikte ruimte stelt andere eisen dan een gevel of een technische ruimte. Het is daarom verstandig om vooraf te bepalen welke eigenschappen op een specifieke plek het belangrijkst zijn: stevigheid, hygiëne, onderhoudsgemak of bescherming tegen slijtage.

Duurzaamheid en emissies krijgen een grotere rol

Bij moderne stallenbouw gaat het niet alleen om het gebouw zelf. Ook de invloed van de veehouderij op de omgeving speelt steeds vaker een rol. Onderzoekers en ontwikkelaars werken daarom aan stalsystemen die onder andere gericht zijn op het beperken van ammoniak, fijnstof en het energieverbruik.

Wageningen University en Research doet onderzoek naar verschillende manieren om stallen duurzamer te maken. Daarbij wordt bijvoorbeeld gekeken naar technieken voor mestverwerking, ventilatie en het meten van emissies. Ook slimme automatisering kan een rol spelen in toekomstige stallen.

Voor ondernemers betekent dit dat het verstandig is om niet alleen naar de huidige situatie te kijken. Een stal staat vaak tientallen jaren. Een ontwerp dat nu praktisch is, moet bij voorkeur ook voldoende mogelijkheden bieden om later aanpassingen te doen. Flexibiliteit kan daarom een belangrijk onderdeel zijn van een toekomstbestendig ontwerp.

Vergeet vergunningen en regelgeving niet

Voordat de eerste paal de grond in gaat, is het belangrijk om duidelijk te hebben welke vergunningen en meldingen nodig zijn. Bij het bouwen van een nieuwe stal of een ingrijpende verbouwing kan bijvoorbeeld een omgevingsvergunning nodig zijn.

Welke regels precies gelden, is afhankelijk van de locatie, de omvang van het bedrijf en de activiteiten die plaatsvinden. Ook wanneer een bedrijf gebruik wil maken van bepaalde emissiearme technieken kunnen aanvullende regels of vergunningen van toepassing zijn.

Het is daarom verstandig om regelgeving al vroeg in het bouwproces mee te nemen. Wanneer dit pas gebeurt nadat het ontwerp grotendeels klaar is, kunnen noodzakelijke aanpassingen voor vertraging en extra kosten zorgen.

Een goede stal begint met een goed plan

Stallenbouw draait uiteindelijk om het vinden van de juiste balans. De stal moet comfortabel zijn voor de dieren, praktisch voor de ondernemer en geschikt zijn voor de eisen van nu én de toekomst.

Door vanaf het begin aandacht te besteden aan dierenwelzijn, ventilatie, materiaalkeuze, hygiëne en regelgeving ontstaat een veel sterker uitgangspunt voor een bouwproject. Daarbij is het verstandig om niet alleen te kijken naar wat vandaag nodig is, maar ook naar ontwikkelingen die de komende jaren van invloed kunnen zijn op de bedrijfsvoering.

Een goed ontworpen stal is dan ook geen verzameling losse onderdelen. De constructie, inrichting, techniek en gebruikte materialen moeten samen één geheel vormen. Juist wanneer daar vooraf goed over wordt nagedacht, kan een stal jarenlang een functionele en betrouwbare basis vormen voor een agrarisch bedrijf.